21 Sertifikasyon Mevzuatı

Ülkemizde havacılık alanında tasarım veya üretim yapmak isteyen kuruluşlarımız için kullanılabilecek ulusal/uluslararası önemli dokümanlar ve website bilgilerini aşağıda sunuyoruz;

Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM)

(Dokümanların en güncel hallerine mevzuat.shgm.gov.tr veya sertifikasyon adresinden erişilebilir)

European Union Aviation Safet Agency (EASA)

Dokümanların güncel hali için: https://www.easa.europa.eu/regulations

  1. CS-22 Planör veya Motorlu Planörler
  2. CS-23: Normal, Akrobasi, Genel Maksat, Komuter Uçaklar
  3. CS-25: Büyük Uçaklar
  4. CS-26: Operasyonlar için İlave Uçuşa Elverişlilik Gereksinimleri
  5. CS-27: Döner Kanatlı Küçük Hava Araçları
  6. CS-29: Döner Kanatlı Büyük Hava Araçları
  7. CS-31GB: Gaz Balonları
  8. CS-31HB: Sıcak Hava Balonları
  9. CS-31TGB: Bağlı Gaz Balonları
  10. CS-34: Motor Emisyonu ve Yakıt Boşaltma
  11. CS-36: Hava Aracı Gürültü
  12. CS-APU: Yardımcı Güç Üniteleri
  13. CS-Definitions: Tanımlar (Amend.2)
  14. CS-E: Motorlar
  15. CS-P: Pervaneler
  16. CS-ETSO: Avrupa Teknik Standart Usul Yetkilendirmesi
  17. CS-LSA: Hafif Sportif Uçaklar
  18. CS-VLA: Çok Hafif Uçaklar
  19. CS-VLR: Çok Hafif Döner Kanatlı Hava Araçları
  20. CS-STAN: Standart Değişiklikler ve Standart Tamirler (Amnd.3)
  21. CS-AWO: Her Türlü Hava Şartları Operasyonu
  22. CS-CCD: Kabin Ekibi Verisi
  23. CS-FCD: Uçuş Ekibi Verisi
  24. CS-GEN-MMEL: Genel Temel Asgari Teçhizat Listesi
  25. CS-MMEL: Temel Asgari Teçhizat Listesi
  26. CS-SIMD: Simulatör Verisi
  27. Kabul Edilebilir Uyum Yöntemleri (AMC-20)
  28. Dikey İniş Kalkış Yapabilen Hava Araçları için Özel Koşullar (SC-VTOL)

ABD Federal Havacılık Dairesi (FAA)

Dokümanların güncel hali için: https://www.faa.gov/aircraft/air_cert/

Kanada Ulaşım Bakanlığı (Transport Canada)

Dokümanların güncel hali için: https://www.tc.gc.ca/en/services/aviation/aircraft-airworthiness.html

Çin Sivil Havacılık Otoritesi (CAAC)

Dokümanların güncel hali için: http://www.caac.gov.cn/en/SY/

Avustralya Sivil Havacılık Otoritesi (CASA)

Dokümanların güncel hali için: https://www.casa.gov.au/aircraft/airworthiness veya https://www.casa.gov.au/licences-and-certification/aircraft-certification-and-design

Brezilya Sivil Havacılık Otoritesi (ANAC Brazil)

Dokümanların güncel hali için: https://www.anac.gov.br/en/aircraft/certification-and-products

SHY-21 / SHT-21 Yetkileri Nelerdir?

SHGM SHY-21 / SHT-21 Rehber Dokümanı

SHGM tarafından yayımlanan SHY-21 ve SHT-21 kapsamında hangi yetkiler verilmektedir?

Birçoğumuzun bildiği gibi Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) hava aracı tasarım, üretim ve sertifikasyonu konusunda ilk kez 2013 yılında SHY-21 (HAVA ARACI VE İLGİLİ ÜRÜN, PARÇA VE CİHAZIN UÇUŞA ELVERİŞLİLİK VE ÇEVRESEL SERTİFİKASYONU) Yönetmeliğini ve bu yönetmeliği detaylandıran SHT-21 Talimatını yayımlamıştı. (Güncel Hali için bknz.)

Söz konusu talimatın çıkış noktası aslında TAI/TUSAŞ tarafından başlatılan Hürkuş Projesi olmuştu. TAI/TUSAŞ hem ülkemizde mevzuatın eksik olması hem de uluslararası pazara açılabilmek adına başvurusunu ilk önce Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı’na (EASA) yapmış ve SHGM’nin de bilgisi ile çalışmalar yürütülmüştü. 2013 yılında bu mevzuatın yayımlanması sonrasında hem bir SHY-21 Koordinatörlüğü kuruldu, Sertifikasyon Uzmanı alınmaya başlandı ve bir çok kuruluşa yetki verildi. Ayrıca Türkiye’nin EASA onaylı ilk ve tek (hatta belki de son) projesi olan Hürkuş uçağının sertifikasyon çalışmaları da EASA ile birlikte SHGM tarafından gerçekleştirilmiş oldu.

Şimdi SHY-21 kapsamında ne tip yetkiler verilebileceğini inceleyelim. (Sunum) Aslında yetkiler ikiye ayırmak gerekiyor; ürün yetkileri ve organizasyon yetkileri. İlk önce kuruluş yetkilerini incelersek;

1- Tasarım Organizasyonu Onayı (TOO): Bir ürünü veya parçayı tasarlamak isteyen kuruluşlara verilen yetkinlik belgesi diyebiliriz. Üründen kasıt hava aracı (uçak, helikopter, balon), parça deyince ise lastik, aviyonik cihazlar, koltuk, vb. parçalar kastedilmektedir.

2- Üretim Organizasyonu Onayı (ÜOO): Onaylı bir tasarım kuruluşu tarafından tasarlanan ve dokümanları hazırlanan ürün ya da parçayı üretmek isteyen kuruluşlara verilen yetkinlik belgesi. Hava aracı ve üzerindeki tüm parçalar (standart parçalar hariç) bir ÜOO sahibi tarafından üretilmelidir.

3- Yukarıdakilere bir istisna olarak A-TOO ve A-ÜOO yetkileri de mevcut.

Ürün yetkilerine bakacak olursak;

1- Tip Sertifikaları: Hava aracı, motor ve pervane için verilmekte olan bir belge. Tip Sertifikası verilmeden önce kuruluş TOO yetkisini almak ve ürün tüm gerekli testleri başarı ile geçmek zorunda.

2- ETSO (TTSU) Yetkilendirmesi: Hava aracı üzerindeki parça ve ekipman için verilen bu yetki için TOO yerine A-TOO yetkisi yeterli görülüyor. Hava aracı gibi parçaların da testleri geçmesi zorunlu.

Tabi yukarıdaki yetkilere bağlı olarak verilen bazı onaylar da mevcut;

  • Özel Uçuş İzni
  • Tamir ve Değişiklik Onayları
  • Uçuşa Elverişlilik ve Gürültü Sertifikaları
  • Tip Sertifikası Validasyon Onayı

Aşağıda SHY-21 / SHT-21 bölümlerini ve yetki kapsamlarını özetleyen bir grafik bulunmaktadır.

Kaynak: Baines Simmons

Dikey Kalkış-İniş Yapabilen Hava Araçları (VTOL)

Havacılıkta gün geçtikçe yeni bir teknoloji, yeni bir konsept konuşulmasın. Daha önce de denemeleri yapılıp rafa kaldırılmış bir çok proje teknolojinin gelişmesi sayesinde yeniden gündeme gelebiliyor ve eskisinden daha çok taraftar bulabiliyor. Bunun son örneği Dikey Kalkış-İniş Yapma (VTOL) kabiliyetindeki hava araçları.

İlk örnekleri ABD’de ve Rusya’da denenmiş ama projeler rafa kaldırılmıştı. Dönemin şartlarına göre çok ileri olan bu tip projeler; üretimin pahalı olması, insanlarda kaygı uyandırması, daha güvenilir olduğu düşünülen hava araçlarının varlığı nedeniyle çoğu zaman konsept tasarımlar olarak kaldılar. Zamanla üretim şekillerindeki gelişmeler, daha ucuz ve kolay üretimin sağlanması, hava ulaşımında yeni arayışların artması ve en önemlisi karbon salınımının artmasına paralel olarak çevreye daha az zarar verme isteği yeni projelerin de önünü açmakta. Bu amaçla kara, hava ve deniz araçlarında elektrik, biyo-yakıt ve hatta hidrojen kullanımına yönelik önemli bir eğilim mevcut. Pazar ihtiyaçlarını ve durumu analiz eden kuruluşların öngörüsü de bu tip araçların önümüzdeki 50 hatta 100 yıla damgasını vuracağı şeklinde. Bu alanda milyar dolarların konuşulması tesadüf değil. TESLA gibi örnekler incelendiğinde iyi bir projenin müşterisini kolayca bulacağı aşikar.

Havacılık dünyası ise bu konuda oldukça istekli, neredeyse 10 yıl gibi kısa sürede bir çok proje hayata geçirildi. ABD, Avrupa ve Çin bu konularda öncülük ediyor. Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatının (ICAO) hazırladığı raporda da bu açıkça görülüyor. (Raporun ilgili kısmını okumak için) Bu projelerden en önemlileri;

Türkiye’de ise Baykar tarafından açıklanan sadece CEZERİ projesi mevcut. Geleceğin uçan arabası olarak en son TeknoFest’de prototipi gösterilen hava aracının nasıl olacağı merak konusu. Tasarımı oldukça yoğun ilgi çeken Cezeri için kesin bir takvim belirtilmemiş ama Türk havacılık camiasında bir heyecan oluşturduğu kesin. Yapay zeka ve elektrik motorlarının kullanımı ve milli imkanlarla tasarım/üretim yapılacak olması da projenin dikkat çekmesini sağladı.

İnsansız Hava Aracı Sistemleri ve Yeni Arayışlar

Uçaklarda piston motorlardan sonra jet motorların kullanılması bir devrimdi. Daha az yakıt, daha uzun menzil ve daha güvenilir olması gibi sebepler jet motorların tercih edilmesine neden oldu. Ancak karbon salınımına bağlı olarak iklimsel şartların kötüleşmesi sektörü yeni arayışlara itti. Daha öncelerde de çeşitli denemeler yapılmasına rağmen son 10 yılda hızlı bir ilerleme kaydedildi. Uluslararası Sivil Havacılık Organizasyonu (ICAO) tarafından da rapor edildiği şekilde dünya çapında elektrik-hibrit ve hidrojen temelli itki sistemlerine yönelik projelerde bir patlama oldu.

Tabi bu gelişmeleri hızlandıran ana etmen insansız hava araçları ya da herkesin bildiği şekliyle drone’lar oldu. Elektrik motorların kullanılması nedeniyle çevreye kötü etkilerinin olmaması, bir çok işi ucuz ve kolay bir şekilde gerçekleştirmeleri, uygun fiyatları ve eğlenceli kullanımlarıyla İHA’lar artık her yerde. İHA’larda yapılan çalışmalara paralel olarak uçaklarda da yeni konseptler denenmekte. Bunun en bariz örneği Dikey İniş Kalkış yapabilen (Vertical Take-Off Landing) hava araçları. Elektrikle çalışan motorlar yardımıyla hem dikey hem de yatayda seyir edebilme kabiliyeti sayesinde havada yolculuk için ideal gözüküyorlar. Tabi bu tip VTOL hava araçlarının artması hava trafiğinde de önemli değişikliklere neden olacağı şimdiden anlaşılmaktadır. Elektrik motorları, İHA’lar, VTOL hava araçları derken sivil havacılık otoriteleri tüm kurallarını yeniden yazmaya başladı bile. Örneğin ICAO tarafından RPAS, EASA ve FAA tarafından Part-UAS gibi kurallarla İnsansız Hava araçlarının kullanımı, haberleşme sistemleri, sertifikasyonu, hava sahasının kullanımı, pilotluk ve tescil sorunları, kayıt ve takip edilmeleri gibi bir çok konuya çözümler üretilmeye çalışılıyor. Bu kapsamda kimi zaman tüm ülke otoritelerinden uzmanlar bir araya gelerek kuralları standart hale getirmeye çalışıyorlar (Ör: JARUS, ICAO ve EASA)

Milli ve yerli projelerin konuşulduğu bir dönemde, Türkiye olarak bu konularda ne yapılıyor? İnsansız Hava Araçları konusunda Türkiye öncü ve güçlü ülkelerden biri. Özellikle askeri alanda TAI/TUSAŞ ve Baykar çok önemli projeleri gerçekleştirdi. Sınıflarında en iyi İHA’ları üreten bu kuruluşlar yeni projeler için de kolları sıvamış durumda. Tabi büyük şirketlerin gelişmesi aynı zamanda yeni bir eko-sistemin oluşmasını ve yan sanayinin de büyümesini sağlıyor. Ancak şunu da belirtmek gerekir ki VTOL konusunda henüz emekleme aşamasındayız.

Türkiye’deki ve Dünya’daki VTOL ya da Uçan araba çalışmaları için şu yazımıza göz atın.

Aşağıda, İHA mevzuatları konusunda referans linkler yer almaktadır.

ICAO RPAS Panel Sayfası – https://www.icao.int/safety/UA/Pages/Remotely-Piloted-Aircraft-Systems-Panel-(RPASP).aspx

ICAO UTM Guidance (Hava Trafiği ile ilgili hedefler, rehber doküman) – https://www.icao.int/safety/UA/Pages/UTM-Guidance.aspx

ICAO UAS Toolkit (Ülkelerin İHA kuralları bir araya getirilmiş) – https://www.icao.int/safety/UA/UASToolkit/Pages/default.aspx

FAA (Amerika Birleşik Devletleri’nde İHA kuralları) – https://www.faa.gov/uas/

ABD’de özel izin verilen İHA uygulamaları – https://www.faa.gov/uas/advanced_operations/certification/criteria_special_classes/

FAA İnsansız Hava Aracı Uçuşa Elverişlilik Sertifikasyonu – https://www.faa.gov/documentLibrary/media/Order/FAA_Order_8130.34D.pdf

EASA Civil Drones (Avrupa’da İHA mevzuatı hakkında) – https://www.easa.europa.eu/easa-and-you/civil-drones-rpas

Easy Access Rules for Unmanned Aircraft Systems (Regulation (EU) 2019/947 and Regulation (EU) 2019/945)

JARUS (Bir çok devletin İHA mevzuatını uyumlu haline getirmek için oluşturduğu organizasyon) – http://jarus-rpas.org/regulations

SHGM (Türkiye’de İHA ve drone kullanımı) – https://iha.shgm.gov.tr/public/index